अथ तत्पूर्वकं त्रिविधमनुमानमिति। अथेत्यानन्तरयँ । अनुमानविशेषणार्थ सूत्रम्‌। तत्पूर्वकमनुमानमित्यनेन समानासमानजातीयेभ्योऽनुमानं व्यवच्छिद्यत इति। तानि ते तत्‌ पूर्व यस्य तदिदं तत्पूर्वकम्‌। यदा तानीति विग्रह, तदा समस्त-

प्रमाणाभिसंबन्धात्‌ सर्वप्रमाणपूर्वकत्वमनुमानस्य वर्णितं भवति। पारम्पर्येण पुनस्तत्‌

प्रत्यक्ष एव व्यवतिष्ठत इति श्प्रत्यक्षपूर्वकत्वमुक्तं भवति। यदापि विग्रहः ते द पूर्वे यस्येति, ते दवे प्रत्यक्षे पूर्वे यस्य प्रत्यक्षस्य तदिदं तत्पूर्वकं प्रत्यक्षमिति। श्कतरे दे प्रत्यक्षे ? लिङ्गलिद्धिसंबन्धदर्शनमाद्यं प्रत्यक्षम्‌, लिङ्गदर्शनं च द्वितीयम्‌ बुभुत्सावतो द्वितीयात्‌ लिङ्गदर्शनात्‌ "संस्काराभिव्यक्त्यनन्तरकालं स्मृतिः, स्मृत्यनन्तरं च पुनर्लिङ्गदर्शनमयं धूम इति। तदिदमन्तिमं प्रत्यक्षं पूर्वाभ्यां प्रत्यक्षाभ्यां स्मृत्या “चानुगृह्यमाणं लिङ्खपरामर्शरूपमनुमानं भवति।

| कः पुनरनुमानार्थः? अनुमीयतेऽनेनेति करणार्थः। किं पुनरस्य फलम्‌? अग्निविषया प्रतिपत्तिरिति। कथं पुनरन्यविषयं करणमन्यविषयां क्रियां करोति? ऽ्न हि शाल्यादिविषयस्य मुसलादेः करणस्य श्यामाकेष्वभिहतिर्भवति। न, अनियमात्‌ इत्येके । यद्विषयं करणं तद्विषया “क्रियेति न नियमोऽस्ति । दृष्टा हि वृक्षादिविषयस्य छेदनस्यावयवेषु क्रिया। वृक्षश्छिद्यते अवयवेषुच्छिदा भवति। क्वचित्‌ पुनर्यद्विषयं करणं तद्विषयैव क्रिया । यथा तण्डुलाः पच्यन्ते, पाकस्तेष्वेव । क्वचित्‌ पुनरात्मैव भवति कर्ता करणं च। क्रिया च तस्येव । तद्यथा वृक्षस्तिष्ठतीति । भकिमुक्तं भवति? वृक्षः स्वात्मना तिष्ठतीति। किमुक्तं भवत्यात्मनेति? यस्मादयं स्वस्थितौ कारकान्तरं न प्रयुद्ध इति। एवमन्यविषयस्य चकरणस्यान्यविषया क्रियेति। क्वचित्‌ पुनर्यद्विषयं प्रमाणं तद्विषयैव क्रिया, यदा स एवार्थः प्रमीयत इति । किं पुनस्तस्य प्रमीयते, प्रमितत्वात्‌? प्रमीयते हेयत्वेनोपादेयत्वेनोपेक्षणीयत्वेन वावगम्यत इति। |

तन्न, प्रमाणफलयोर्विषयभेदानभ्युपगमात्‌। यदा पुनस्तत्पूर्वं यस्य॒ तदिदं तत्पूर्वकमिति, तदा भेदस्याविवक्षितत्वात्‌ लिद्घलिद्धिसंबन्धदर्शनानन्तरं लिङ्गदर्शनसंबन्धस्मृतिभिर्लिङ्गपरामर्शो विशिष्यते, तस्य तत्पूर्वकत्वात्‌। किं पुनस्तैरनुमीयते? शेषोऽरथं इति। अनुमानमित्यत्र किं कारकम्‌? भावः करणं वा। यदा भावः, तदा हानादिबुद्धयः फलम्‌। यदा करणम्‌, तदा शेषवस्तुपरिच्छेदः फलमिति। | लिङ्गलिद्गिसंबन्धस्मृतिर्लिङ्गदर्शनं वेति सन्देह :। एके तावद्‌ वर्णयन्तिलिङ्कलिद्धि संबन्धस्मृतिरनुमानमितरर्लिङ्गलिङधिसंबन्धदर्शनादिभिरनुगृह्यमाणा। अपरे पुनर्मन्यन्ते लिङ्खपरामर्शोऽनुमानमितरनुगृह्यमाणः" इति। वयं तु पश्यामः, सर्वमनुमानम्‌ अनुमितेस्तन्नान्तरीयकत्वात्‌। प्रधानोपसर्जनभावविवक्षायां तु लिङ्गपरामर्श इति न्याय्यम्‌। कः पुनरत्र न्यायः? आनन्तर्यप्रतिपत्तिः | यस्मात्‌ लिङ्खपरामर्शात्‌ अनन्तरं शेषार्थप्रतिपत्तिरिति, तस्मात्‌ लिङ्घपरामरशो न्याय्य इति । स्मृतिर्न प्रधानम्‌। किं कारणम्‌? स्मृत्यनन्तरमप्रतिपत्तेः। न हि भवति यत्र धूम्राक्षं तत्राग्रिमद्राकषम्‌ इति। एतस्याश्चस्मृतेरनन्तरं तस्मादग्निरिति शेषार्थग्रह इति युक्तं वक्तुम्‌। तस्मात्‌ स्मृत्यानुगृह्यमाणो" लिङ्गपरामर्शोऽभीषटर्थप्रतिपादको भवतीति। एवं चोपनयस्यार्थवत्ता। यदि चायं स्मृत्यानुगृहीतौ लिङ्गपरामर्शोऽनुमानं भवति, एवं सति उपनयोऽर्थवानिति। एवं च सति वाक्याङ्गत्वमुपनयस्योक्तं भवति। तस्माद्‌ व्यवस्थितम्‌ एतत्‌ तत्पूर्वकमनुमानमिति।

यदि प्रत्यक्षपूर्वकमनुमानं संस्कारे निर्णये च प्रसङ्ग इति। प्रत्यक्षपूर्वको भावनाख्यः स्मृतिहेतुः संस्कारो निर्णयश्च प्रत्यक्षफलत्वादनुमानं प्रसज्यत इति। नैष दोषः, विज्ञानस्याधिकृतत्वात्‌। इन्दरियार्थसनिकर्षोत्पन्नं ज्ञानमिति सानाधिकारो वर्तत इति तेन न संस्कारेऽतिप्रसङ्कः। निर्णयस्तृभयथा, कदाचित्‌ प्रमाणं कदाचित्‌ फलम्‌ स्वविषयपरिच्छेदकत्वात्‌ फलम्‌ । शेषपरिच्छेदकत्वात्‌ प्रमाणमिति। | ।

| त्रिविधमिति। अन्वयव्यतिरेको, अन्वयी, व्यतिरेकी चेति। तत्रान्वयव्यतिरेको विवक्षिततव्नातीयोपपत्तौ विपक्षावृत्तिः, यथा अनित्य : शब्दः सामान्यविशेषवत्तवे सत्यस्मदादिबाह्यकरणप्रत्यक्षत्वाद्‌ घरादिवदिति। अन्वयी विवक्षिततज्जातीयवृत्तित्वे सति विपक्षहीनः, यथा सर्वानित्यत्ववादिनामनित्यः शब्दः कृतकत्वादिति । अस्य हि विपक्षो नास्ति। व्यतिरेकी विवक्षितव्यापित्वे सति सपक्षाभावे सति विपक्षावृत्तिः, यथा नेदं जीवच्छरीरं निरात्मकम्‌, अप्राणादिमत््प्रसङ्गादिति।

अथ वा त्रिविधमिति, पूर्ववत्‌ शेषवत्‌ सामान्यतोदृष्ठं चेति। पूर्वं साध्यम्‌, तद्‌ व्याप्त्या यस्यास्तीति तत्‌ पूर्ववत्‌। साध्यसजातीयः शेषः, स यस्यास्ति तत्‌ शेषवत्‌। पूर्वव्नाम साध्यव्यापकम्‌। शेषवदिति तत्समानेऽस्ति। सामान्यतश्चादृषटम्‌। चशब्दात्‌ प्रत्यक्षागमाविरुद्धं चेति। एवं चतुलंक्षणं पञ्चलक्षणमनुमानमिति।

अथ वा त्रिविधमिति। पूर्ववत्‌ शेषवत्‌ सामान्यतोद्ष्ठं चेति। तत्र पूर्ववन्नाम यत्र कारणेन कार्यमनुमीयत इति भाष्यम्‌। किं पुनरिदमुक्तं भवति कारणेन कार्यमनुमीयत इति? यदि तावदयमर्थः, कारणदर्शनात्‌ कार्यास्तित्वं प्रतिपद्यत इति? ` तन्नास्ति, न हि कारणं गृहीत्वा र्कश्ित्‌ स्वस्थात्मा कार्य प्रतिपद्यत इति। ग्तथा च व्याहतं भवतीति। अथ पुनरेवमनुमीयते यत्र कारणं तत्र कार्यमिति? एतदपि नास्ति, कार्यकारणयोर्भिन्नदेशत्वात्‌। तन्तवः स्वावयवेषु अंशुषु, परस्तन्तुष्विति। कारणदर्शनाच्च कार्यमनुमीयत इति ब्रुवाणोऽनुमानमुद्रां भिनत्ति। का पुनरियमनु-मानमुद्रा ? नानुपलब्धे न निर्णीते न्यायः प्रवर्तत इति। यदि कारणदर्शनात् कार्यमनुमीयते, अनुपलब्धेऽर्थे न्यायः प्रवर्तत इति स्यात्। तथा च व्याहतं स्यात्, नानभ्युपगमात्। क एवमाह कारणदर्शनात् कार्यास्तित्वं प्रतिपद्यत इति? को वा ब्रवीति यत्र कारणं तत्र कार्यमिति। कार्यं तु कारणविशेषत्वेनोपयुक्तं गुणभूतमनु-मीयत इति सूत्रार्थः। तथा च न मुद्राभेद इति। एवं शेषवदादिष्वपि 'व्याख्येयम्। तत्रापि कारणं कार्यस्याङ्गभूतमनुमीयत इति। कथं पुनः शेषशब्देन कार्यमुच्यते ? द्वयोरनुमानभावेनोपक्षिप्तयोः कारणस्योपयोगाद् अनुपयुक्तं कार्यमिति कार्यं शेषशब्दवाच्यम्। उदाहरणम्-मेघोन्नत्या भविष्यति वृष्टिरिति कारणेन कार्या-10 नुमानम्। कथं पुनरस्य प्रयोगः? वृष्टिमन्त एते मेघाः गम्भीरध्वानवत्त्वे सति, बहुलबलाकावत्त्वे सति अचिरप्रभावत्त्वे च सति 'उन्नतत्वात्, तदन्यवृष्टिमन्मेघ-वदिति ।

नद्याः पूर्णत्वं शेषवदुदाहरणम्। कथं पुनर्नदीपूरो नद्यां वर्तमान उपरि-वृष्टिमन्तं देशमनुमापयति, व्यधिकरणत्वात् ? नोपरिवृष्टिमद्देशानुमानं नदीपूरः। किं तर्हि ? नद्या एवोपरिवृष्टिमद्देशसंबन्धित्वमनुमीयते नदीधर्मेणैव। उपरिवृष्टि-मद्देशसंबन्धिनी नदी शीघ्रतरस्रोतस्त्वे सति फलकाष्ठादिवहनवत्त्वे च सति पूर्णत्वात् तदन्यवृष्टिमत्पूर्णनदीवत् इति। भविष्यति, भूता वेति कालस्याविवक्षित-त्वात् यः कश्चित् काल उपादेय इति।

सामान्यतोदृष्टं नाम अकार्यकारणभूतेन यत्राविनाभाविना विशेषणेन विशेष्य-माणो धर्मी गम्यते, तत् सामान्यतोदृष्टम्। यथा बलाकया सलिलानुमानम्। कथं पुनर्बलाकया सलिलानुमानम् ? यावानस्य देशो बलाकयाजहवृत्तित्वेन प्रसिद्धो भवति, तावन्तमन्तर्भाव्य वृक्षादिकमर्थं पक्षीकृत्य बलाकावत्त्वेन साधयति ।

अपरे पुनर्मन्यन्ते-सामान्यतोदृष्टम् आदित्यस्य गत्यनुमानमिति। तत्तु न बुद्धयामहे कथमनुमीयत इति। यदि तावद् गतिमानादित्य इति अनुमीयते, तत् केन प्रतिपद्यते ? न ह्यादित्यगतेः किञ्चित् संबद्धं लिङ्गमस्ति। न चासंबद्धोऽर्थोऽ-नुमातुं शक्यते। तथा च सर्वं सर्वेणानुमीयेत। अथापि देशान्तरप्राप्तिर्लिङ्गमिति ? तन्न, अदृष्टत्वात्। न हि सवितुः कश्चिद् देशान्तरप्राप्तिं पश्यति। देशान्तरं खलु आकाशदेशो वा दिग्देशो वा भवेत्। उभयं चाप्रत्यक्षम्। न चान्या गतिरस्ति। तस्माद् देशान्तरप्राप्तिदर्शनमयुक्तम्। सर्वत्र खल्वयमादित्यस्य मण्डलमेव केवलमुप-लभते। न च वस्तुमात्रदर्शनादनुमानं युक्तम्। अपि च केनचित् प्रकारेणादित्यस्य गतिः शक्या द्रष्टुम्, उपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वात् । न पुनर्देशान्तरप्राप्तिर्नित्यमतीन्द्रिय-त्वात्। न हि कदाचिदपि प्रत्यक्षाप्रत्यक्षवृत्तिः संयोगो भवति प्रत्यक्षः। अथ देवदत्तस्य देशान्तरप्राप्तिदर्शनेनादित्यस्य गत्यनुमानं सामान्यतोदृष्टमिति मन्यसे, न केवलमादित्यस्य, सर्वार्थानां गत्यनुमानमेतत्। तर्हि भवानपि गच्छतीत्येवं कस्मात् *नानुमिमीषे? नैवेदम् आदित्यगत्यनुमानं साक्षात् । किं तर्हि? देशान्तरप्राप्तिमनुमाय तया गत्यनुमानमित्यदोषः। देशान्तरप्राप्तिमानादित्यो द्रव्यत्वे सति क्षयवृद्धिप्रत्यया-विषयत्वे च प्राङ्‌मुखोपलभ्यत्वे च तदभिमुखदेशसंबन्धादनुत्पन्नपादविहारस्य परिवृत्य तत्प्रत्ययविषयत्वात्, मण्यादिवत्। मण्यादावेतत्सर्वमस्ति। स च देशान्तर-प्राप्तिमान्। एवं चादित्यः । तस्माद् देशान्तरप्राप्तिमानिति । अनया तु देशान्तरप्राप्त्या अनुमितया गतिरनुमीयत इति। देशान्तरप्राप्तिमत्त्वे वा साधनम् देशान्तरप्राप्ति-मानादित्यः, अचलचक्षुषो व्यवधानानुपपत्तौ दृष्टस्य पुनर्दर्शनाविषयत्वात् देवदत्त-वदिति । एके तु दिक्प्रत्यक्षत्वेऽनुमानं ब्रुवते प्रत्यक्षा दिक्, अङ्गुल्यादिव्यपदेशात् 20 चन्द्रवदिति। तच्च न, अरूपत्वात्। अरूपा दिक् कथं बाह्यकरणप्रत्यक्षा भविष्यति ? कथं तर्हि अङ्गुल्या दिग्व्यपदेशः ? दिग्देशसंबन्धिषु वृक्षादिषु दिग्व्यपदेशात्। ये दिग्देशसंबन्धिनो वृक्षादयस्तान् दिगित्युपचरन्ति, आदित्येन सहोपलब्धेः। प्राचीत्ययं शब्द आद्यादित्यदर्शनविशिष्टदिग्देशे वर्तते। तेन आद्येनादित्यदर्शनेन सह यान् वृक्षादीनुपलभन्ते, तान् प्राचीत्युपचरन्ति। उपचर्य चाङ्गुल्या व्यपदिशन्तीति ।

अथ वा त्रिविधमिति लिङ्गस्य प्रसिद्धसदसन्दिग्धतामाह। प्रसिद्धमिति पक्षे व्यापकम्। सदिति 'सजातीयेऽस्ति । असन्दिग्धमिति सजातीयाविनाभावि ।

अथ वा त्रिविधमिति नियमार्थम्। अनेकधा भिन्नस्यानुमानस्य त्रिविधेन पूर्ववदादिना संग्रह इति नियमं दर्शयति। कथमनेकधा भिन्नमिति ? अन्वयव्यतिरेकि द्वेधा सजातीयेऽपि द्वेधा सदेव, सदसच्च। अन्वय्यपि द्वेधैव। एवं व्यतिरेक्येकरूपम्, सपक्षाभावात्। तदिदं पञ्चधाभिन्नमनुमानं कालभेदेन पञ्चदशधा भवति। तदपि पुनः पुरुषभेदानुविधानात् षष्टिभेदं भवति । तस्य त्वान्तर्गणिकोऽनन्तभेद इति। सोऽयम् अनुमानभेदः एवंभिन्नः त्रिविधमित्यनेन संगृहीत इत्यतो नियमार्थं त्रिविधग्रहणमिति ।

पूर्ववदित्युक्तम्। किं पुनरत्र पूर्ववत्, किं कार्यमुत कारणमिति ? यदि पूर्व-मस्यास्तीति पूर्ववत्, कार्यं पूर्ववत् प्राप्नोति । ततश्च कारणेन कार्यानुमानमिति व्याघातः। पूर्वमस्यास्तीति पूर्ववदिति ब्रूमः, न पुनः कार्यम्। किं तर्हि? ज्ञानम् । ज्ञानस्य पूर्वं विषयः। तदिदं ज्ञानं पूर्ववदिति। तेन च कार्यानुमानमिति। एवं शेषवदादिष्वपि तद्विषयाणि ज्ञानानीत्युक्तं भवतीति ।

अथ वा पूर्ववदिति वतिप्रयोग एषः। यथा पूर्व प्रत्यक्षेण दृष्टोऽर्थः तथानुमानेन अपि तमेवार्थं प्रतिपद्यत इति पूर्ववद् दृष्टो भवति ।

अन्ये पुनरन्यथा वर्णयन्ति। यथा तेनैव धूमेन तमेवाग्निं प्रतिपद्यत इति। किं पुनरयं धूमेन प्रतिपद्यते? किमग्निम्, उत देशम्, उत सत्ताम्, उताग्निमन्तं देशम् ? तत्र न तावदग्निं प्रतिपद्यते, धर्मधर्मिभावानुपपत्तेः। नाग्निधूमस्य धर्मः, न वाग्निधर्मो धूमः। प्रतीतत्वाच्चाग्नेर्नानुमेयत्वमस्ति। एतेन सत्ता देशश्च व्याख्यातः, अग्निसत्तायाः प्रतीतत्वाद् देशस्य चेति। अग्निमान् देश इति चेत्-न, धूमस्यातद्धर्मत्वात्। अथापीदं स्यात् अग्निमान् देशो धूमेनानुमीयते? तच्च नैवम्। कस्मात् ? अतद्धर्मत्वात्। न हि धूमोऽग्निमतो देशस्य धर्मः। न चाग्नेर्देशमात्रसंबन्धो न प्रतीतः। अयमग्निमानिति चेत्-न, तस्यादृष्टत्वात्। देशविशेषोऽग्निमत्तयानुमीयते, न देशमात्रम्। न, तस्यादृष्टत्वात् । न ह्ययं देशविशेषं पश्यति। केवलं शून्यमभि-धानमुच्चारयति अयं देशोऽग्निमान् इति। न च धूममात्रमग्निप्रतिपादकम्, धूममात्रं चायं पश्यति। अतो न देशविशेषोऽप्यनुमेयः। अविनाभावेन प्रतिपादयतीति चेत्, अथापीदं स्यात् अविनाभावोऽग्निधूमयोः, अतो धूमदर्शनादग्निं प्रतिपद्यत इति ? न, विकल्पानुपपत्तेः। अग्निधूमयोरविनाभाव इति कोऽर्थः ? किं कार्यकारणभावः, उतैकार्थसमवायः, उत तत्संबन्धमात्रमिति ? अस्तु तावत् पूर्वः कार्यकारणभाव इति। तन्न, अतवृत्तित्वात्। न हि धूमोऽग्नौ वर्तते नाप्यग्निर्धूमे, स्वकारणवृत्तित्वात् । अतो न कार्यकारणभावः। नैकार्थसमवायोऽपि, ताभ्यामन्यस्यानारम्भात् । न हि भिन्नजातीयाभ्यां द्रव्यमारभ्यत इति। न च तावप्यन्यत्र वर्तेते स्वकारणवृत्ति-त्वादित्युक्तम्। संबन्धमात्रं तत्र वर्तत इति चेत् ? तदप्यनुमातुं न शक्यते। कथम् ? यदि तावदेवं कुरुते अस्ति संबन्धोऽग्निधूमयोरिति तन्न, अप्रतीतत्वात् । अनग्निकस्यापि धूमस्य दर्शनात् न संबन्धानुमानम्। रूपस्पर्शवत् साहचर्यं भविष्यतीति चेत्-न, उभयोर्व्यभिचारो दृष्टः। अनग्निर्धूमो दृष्टः, अधूमश्चाग्निरिति उभयं व्यभिचारि। तस्मात् न साहचर्यमपि। यत्र धूमस्तत्र वह्निरित्यनेनैव प्रत्युक्तम्। न चान्या गतिरस्ति। तस्मात् न धूमेन वह्निरनुमीयत इति। लोकविरोध इति चेत्, यदि धूमेनाग्निर्नानुमीयते ननु लोको विरुध्यत इति चेत्? नास्ति विरोधः, धूमविशेषेण अग्निविशेषणस्य धूमस्य प्रतिपाद्यत्वात्। कथं पुनरयमग्निधूम-विशेषणं भवति ? यदा गुणभूतोऽनुमेयो भवति, अग्निमानयं धूम इति। धूमविशेषे-णासाधारणेन प्रतिपद्यते। उभयं च तदा प्रत्यक्षं धूमश्च तद्गताश्च सातत्यसंहत्यूर्ध्वगतिस्वाभाव्यादयो धर्मा इति। ते चैते धूमधर्मा धूमवृत्तयोऽप्रसिद्धं धूमधर्ममनुमापयन्ति। सर्वस्य चानुमेयस्य वस्तुनो धर्मी प्रतिपादकश्च धर्मः प्रसिद्धो भवति। यथा शब्दस्यात्मसत्ता प्रसिद्धा, कृतकत्वं च। धर्मस्तन्नित्यलक्षणोऽ-प्रसिद्ध इति। तद्विशेषणोऽयमनुमीयत इति।

शेषवन्नाम परिशेष इति भाष्यम्। न कर्म शब्दः शब्दान्तरहेतुत्वात् इत्युभयव्यावृत्तेरसाधनम्, न हि शब्दान्तरहेतुत्वं कर्मणि नाकर्मणीति। न, अन्यार्थत्वात् । शब्दान्तरहेतुत्वादित्यस्य समानजातीयारम्भकत्वादित्ययमर्थः । तथा च न दोष इति।

सामान्यतोदृष्टं नाम यत्राप्रत्यक्षे लिङ्गलिङ्गिनोरिति भाष्यम्। लिङ्गलिङ्गिनोः संबन्धोऽप्रत्यक्ष इति किं यदानुमीयते तदा अप्रत्यक्ष आहो न कदाचिदपि प्रत्यक्ष इति? यदि यदानुमीयते तदा अप्रत्यक्षः, तदा सर्वमनुमानमेवमिति विशेषणम-नर्थकम्। अथ न कदाचित् प्रत्यक्षः कथं तर्हि अनुमानमत्र प्रवर्तते ? व्याहतं च भवति नानुपलब्धे न निर्णीत इति। न, विशेषणभूतस्य अप्रत्यक्षस्य सर्वदा अनुमेयत्वात्। यदितरधर्मदर्शनाद् धर्मिणोऽधिगतिसाधनं तत् सामान्यतोदृष्टम्, 15 यथा इच्छादिभिरात्मा। इच्छादयः खलु धर्मिणो भवन्ति। आत्मा च विशेषणं गुणभूत इति। इच्छादीनां गुणत्वं प्रतीतो धर्मः। तेन धर्मेण तानेव इच्छादीनात्म-गुणविशिष्टाननुमिमीते। परतन्त्रा इच्छादयो गुणत्वात्, रूपवदिति। 'पारतन्त्र्यमात्र-प्रतिपत्तिरस्मादनुमानात्, आत्मतन्त्रता तु कुतः? आत्मतन्त्रता परिशेषात्, आत्मसंवेद्यत्वात् बाह्यकरणाप्रत्यक्षत्वाच्च। न पृथिव्यादिषु। पृथिव्यादिगुणाः प्रत्यक्षा ये ते स्वात्मपरात्मप्रत्यक्षा बाह्यकरणप्रत्यक्षाश्च। "आत्मप्रत्यक्षास्त्विच्छादयः । तस्मान्न पृथिव्यादिषु आकाशान्तेषु। न दिक्कालमनः सु, तद्गुणानां तद्वदतीन्द्रियत्वात् । न च द्रव्यान्तरं शिष्यते। आत्मा च शेषः। तस्मात् तत्तन्त्रा इति।

सद्विषयं च प्रत्यक्षं सदसद्विषयं चानुमानमिति भाष्यम्। किं तावद् धर्मिणमभिप्रेत्यार्थभेद उत धर्ममिति ? यदि तावद् धर्मिणमभिप्रेत्य, न कदाचित् असद्विषयमनुमानम्। न ह्यनुपलब्धसामान्येऽर्थे अनुमानं प्रवर्तत इत्युक्तम्। न चासतः सामान्यदर्शनमस्ति। अथ धर्ममभिप्रेत्य ब्रूषे? धर्मा अपि त्रिविधा भवन्ति। विधीयमानाः, प्रतिषिध्यमानाः स्वतन्त्राश्चेति। तत्र विधीयमानो धर्मः पृथिव्यां गन्धवत्त्वम्, प्रतिषिध्यमानोऽपामगन्धवत्त्वम्, स्वतन्त्रः समवायिनां समवाय इति। कथं पुनः स्वतन्त्रः समवायः? समवायान्तराभावात्। यद्धि यत्र वर्तते तद् वृत्त्या तत्र वर्तते। न च 'समवायान्तरं समवायस्य वृत्तिरस्ति। अथ समवायान्तरं स्यात् समवायस्य तस्यापि 'समवायान्तरपरिकल्पनायामनवस्था। अथ नानवस्था, आद्य एव व्यवस्थास्तु। किमिदं श्रद्दधानेन प्रतिपत्तव्यमनाश्रितः समवाय इति, आहोस्वित् न्यायोऽप्यस्ति ? न सन्देहः, अस्त्येव न्यायः, पञ्चपदार्थवृत्तिशब्दवाच्यत्वात् परमाणु-वदनाश्रितः समवाय इति न्यायः। अनाश्रितः समवायो व्यापकत्वे सतीहबुद्धि-निमित्तत्वादात्मवत्। यदि पुनराश्रितः समवायः स्यात्, ततः किं स्यात् ? कार्यमनाधारं स्यात् । कथमिति ? पूर्वं तावत् कार्यमात्मानं लभते, पश्चात् कारणेषु समवायेन वर्तत इति प्राग्वृत्तेरनाश्रितं प्राप्नोति । समवायश्च कार्यकारणयोर्वर्तत इति वृत्तिरस्य वाच्या, न हि वर्तमानं किञ्चिदवृत्तिमद् दृष्टम्। प्राप्तित्वात् संयोगवद् वर्तत इति चेत्-न, व्याघातात्। प्राप्तिः संयोगः, वर्तत इति, किमियं वृत्तिः, प्राप्तिधर्म आहोस्वित् कार्यधर्म इति? वयं तु ब्रूमः कार्यधर्मों न प्राप्तिधर्म इति। तथा च कार्यान्तराण्यपि प्राप्तिमन्ति सन्तीति। यदि पुनरियं वृत्तिः प्राप्तिधर्मोऽभविष्यत्, प्राप्तेरपि प्राप्त्यन्तरमभविष्यदित्यनवस्थादोषः, प्राप्तेर्वृत्तिमत्त्वात्। न चैनामनवस्थां कश्चित् शक्तः प्रतिपादयितुम्, प्रमाणाभावात्, समवायश्च समवायान्तरेण वर्तत इति ब्रुवाणः शास्त्रं बाधते, तत्त्वं भावेन व्याख्यातम् [वै. सू. ७.२.२८] इति।

संबन्धिनिवृत्तौ संबन्धोऽवतिष्ठत इति न प्रमाणमस्ति। न नास्ति, ख्यातिनिमित्तानां निवृत्तेः, ख्यातिनिमित्तान्यस्य निवर्तन्ते। न समवायः, अकृतकत्वात्। अकृतकः समवाय इति च कार्यस्याधारवत्त्वेनानुमीयते। यद्ययं कृतकः स्यात् कार्येण 'सहोपादानादनाश्रितं कार्यं स्यात्। अथ कार्यात् पूर्वं भवति ? तथापि कस्येति 5 वाच्यम् ? अथ पश्चाद् भवति ? कार्यानाधारतादोषस्तदवस्थः । तस्मात् स्वतन्त्रः समवाय इति सिद्धम्। तत्र प्रतिषिध्यमानधर्मविषयमनुमानम् असद्विषयं न पुनर्विधीयमानस्वतन्त्रधर्मविषयमिति ।

भवतीत्यसद्विषयमिति चेत् भवति जायत इत्येकोऽर्थ इति। न, जायमाना-र्थानभ्युपगमात्। भवति विद्यत इति। एवं तावद् व्यवस्थितमेतत् तत्पूर्वकमनुमानमिति ।

अपरे तु ब्रुवते नान्तरीयकार्थदर्शनं तद्विदोऽनुमानमिति। अस्यार्थः योऽर्थो यमर्थमन्तरेण न भवति, स भवति नान्तरीयकः। नान्तरीयकश्चासावर्थश्चेति नान्तरीयकार्थः। तस्य दर्शनं तद्विदोऽनुमानम्। यस्तं वेद तन्नान्तरीयकोऽयमिति । अत्रार्थग्रहणमतिरिच्यते। न हि नान्तरीयकः स्यान्न चार्थ इति। नान्तरीयकार्थ इति

च समासपदम् एतत्। तत्र यदि षष्ठीसमासो नान्तरीयकस्यार्थ इति, नान्तरीयकं तावत् कृतकत्वम्। तस्यार्थों धर्मः, प्रयोजनं वा? यदि तावद् धर्मः कृतकत्व-स्यार्थः, सत्त्वप्रमेयत्वाभिधेयत्वाद्यनुमानं प्राप्तम्। अथ प्रयोजनम्, अनित्यत्वप्रति-पत्तिर्हेतुः प्राप्तः। अथ बहुव्रीहिः नान्तरीयकोऽर्थों यस्येति, तत्रापि कृतकत्वं नान्तरीयकमिति । तद्यस्य स हेतुः प्राप्तः। तच्च कृतकत्वं घटादेः, शब्दस्यानित्यत्वस्य वा? यदि घटादेः, घटादिर्हेतुः प्राप्तोऽनित्यः शब्दो घटादिति। अथ शब्दस्य, शब्दो हेतुः प्राप्नोति, अनित्यः शब्दः शब्दादिति। अथानित्यत्वस्य साधनभावेन कृतकत्वं धर्मः, तथाप्यनित्यः शब्दोऽनित्यत्वादिति हेतुः प्राप्नोति, अनित्यत्वस्यार्थः कृतकत्वमिति । सर्वथा कृतकत्वमनित्यत्वे न हेतुः। अथ समानाधिकरणो नान्तरीयकश्चासावर्थश्चेति, तथाप्यसमर्थः समासः विशेषणविशेष्यनियमासंभवात् । उभयपदव्यभिचारे सति समानाधिकरणे भवति नीलोत्पलादिवत्। नीलशब्द-स्याप्यनेकार्थवृत्तित्वात् उत्पलशब्दस्य च तथाभावात् सामानाधिकरण्यं भवति। न पुनरिह नान्तरीयक इत्युक्ते अस्ति व्यभिचारोऽर्थोऽनर्थ इति, यतोऽर्थग्रहणं 'समर्थं स्यादिति। एकपदव्यभिचारेऽपि दृष्टं सामानाधिकरण्यम्, यथा पृथिवी द्रव्यमिति । अत्रापि उभयपदव्यभिचारः, प्रधानाङ्गभावस्य भेदेन पृथिवीशब्देन द्रव्यमुच्यते, पृथिवीत्वं च। द्रव्यशब्देनापि प्रधानाङ्गविवक्षायां द्रव्यं द्रव्यत्वं च । अत उभयपदव्यभिचारात् पृथिवी द्रव्यमिति युक्तं वक्तुम्। इदं पुनर्न युक्तं नान्तरीयकार्थदर्शनमिति । कस्मात्? अर्थप्रत्यायनार्थत्वात् शब्दप्रयोगस्य, अर्थ--प्रत्यायनार्थं हि शब्दस्य प्रयोगमिच्छन्ति। नान्तरीयक इति चोक्ते अर्थो गम्यते, अतो न युक्तोऽर्थशब्द इति। तद्विद इति च न युक्तम्, नैवान्यथा नान्तरीयक इति। न हि नारिकेलद्वीपवासिनो धूमदर्शने नान्तरीयकमिति ज्ञानमस्ति। अतस्तद्विद इत्येतदपि न वक्तव्यम्।

एतेन तादृगविनाभावि धर्मोपदर्शनं हेतुरिति प्रत्युक्तम्। कोऽतिदेशार्थः? यथा नान्तरीयकार्थदर्शनेऽर्थग्रहणमयुक्तं तथा धर्मग्रहणमपीति। उदाहरणं तु यथा धूमोऽग्रेरिति। एतच्च न संभवतीत्यनेकधा वर्णितम्।

अपरे तु मन्यन्ते,

अनुमेयेऽथ तत्तुल्ये सद्भावो नास्तितासति ।

इत्यनुमानम्। एतेन चानुमेयैकदेशवृत्तिरपि संगृहीत इत्यलक्षणम्। यथा अनित्याः परमाणवो गन्धवत्त्वाद् घटवदिति। अनुमेये सद्भाव इत्यभिधानाद-प्रसङ्गोऽयम्। नाप्रसङ्गः, एकदेशवृत्तेस्तद्धर्मत्वाद् विपक्षैकदेशवृत्तिवत्। यथा विपक्षैकदेशे वर्तमानो न विपक्षे नास्ति, एवं पक्षैकदेशे वर्तमानो न पक्षे नास्तीत्येतद्व्युदासे यत्नः कर्तव्यः। न न कर्तव्यः, अवधारणान्निवृत्तेः। अनुमेयेसद्भाव इत्यत्रावधारणे द्वे। किमनुमेय एव सद्भावोऽथानुमेये सद्भाव एवेति। किं पुनरनेन पूर्वेणावधारणेन क्रियते किमसंभवो निवर्त्यते, अथ संभवो ज्ञाप्यते? 'उभयथा च नावधारणेनार्थः, विनैव तदधिगतेर्विनाप्यवधारणेनायमर्थो गम्यते, अनुमेये सद्भावोऽसद्भावश्च नेति। न चैकदेशवृत्तिर्निराकृत इत्यवधारणं व्यर्थम्, उत्तरपदबाधा च। अथोत्तरमवधारणमभ्युपगम्यते तस्य व्याप्तिरर्थः, तथाप्यनुमेयमवधारितं भवति व्याप्त्या न धर्मः, यत एव करणं ततोऽन्यत्रावधारण-मिति। संभवव्याप्त्या चानुमेयं नियतम्, व्याप्त्यव्याप्तिभ्यां च संभवः प्रसृतः । तस्य च द्वौ राशी शिष्यमाणौ तत्तुल्यो विपरीतश्च। तत्र नास्तिता असतीत्यनेन विपरीतान्निवर्त्यताम्। तत्तुल्ये सद्भाव इति किमर्थमारभ्यते ? न ह्यनेन अप्राप्तं 10 किञ्चित् प्राप्यते। तत्तुल्ये च संभवमात्रं विवक्षितमिति। संभवमात्रं च व्याप्र्यातव्याप्तिभ्यामनियतेन संभवेन लभ्यते। अथ तत्तुल्ये सद्भाव इत्येतदव-धारणार्थमारभ्यते, किं पुनरत्रावधार्यते? किं तत्तुल्य एव सद्भावः अथ तत्तुल्ये सद्भाव एवेति ? यदि तत्तुल्य एव सद्भाव इति सद्भावोऽवधारितः, तदा पूर्वोत्तरपदे बाधिते भवतः। न हि भवति देवदत्तमेव भोजय यज्ञदत्तं च। तथेहापि तत्तुल्य एव सद्भावोऽनुमेये चेत्युन्मत्तवाक्यम्। अथ तत्तुल्ये सद्भाव एव, तत्तुल्यैकदेशवृत्तेर-हेतुत्वं यस्तज्जातीयस्यैकदेशवृत्तिः प्रयत्ननान्तरीयकत्वादिस्तेन स हेतुरिति प्राप्तम् । असति नास्तितेति चासंप्रधार्य प्रोक्तं यदसत् स्वयमेव तन्नास्ति। न हि असदाधारो भवति यतस्तत्र प्रतिषेधः स्यादिति। एतदपि चावधारणार्थमारभ्यते । किमवधार्यते, नास्तितैव असत्येवेति वा? यदि तावन्नास्तितैव, असतीति व्यर्थम्, अनुक्तेऽपि तदधिगतेः। अनुक्तेऽप्येतद् गम्यतेऽसति नास्तीति। अथ पुनरसत्येव नास्तिता? गौरयं विषाणित्वादित्येतदपि हेतुः प्राप्नोति। 'एष ह्यसत्येव नास्ति, न पुनर्नास्त्येव । यद्यप्येकद्विपदपर्युदासेन सप्तिकासंभवेन षट्प्रतिषेधमुक्त्वा त्रिपदपरिग्रहेण त्रिलक्षणो हेतुरभिधीयते, एतदपि द्विपदयुक्तयोरन्वयिनोर्हेतु-त्वात् द्विपदयुक्तस्य च व्यतिरेकिण एकस्य हेतुत्वादयुक्तम्। अनभ्युपगतनित्य-पक्षस्य कृतकत्वप्रयत्ननान्तरीकत्वे द्विपदयुक्ते एव विपक्षाभावाद्धेतू भवतः । व्यतिरेक्यपि तत्तुल्यासंभवात् द्विपदयुक्तश्च भवति हेतुश्चेति, यथा नेदं निरात्मकं जीवच्छरीरम् अप्राणित्वप्रसङ्गादिति। अतोऽव्यापकत्वादलक्षणमेतदिति ।

एतेन संबन्धादेकस्मात् प्रत्यक्षात् शेषसिद्धिरनुमानमिति लक्षणं प्रत्युक्तम् । कथमिति ? न ह्येकस्मात् प्रत्यक्षादनुमानं भवति। अथापि संबन्धादेकस्मात् प्रत्यक्षात् इति ? एतदपि नैव, न ह्ययं तदा संबन्धं पश्यति यदानुमिमीत इति। अथ पूर्वं दृष्टम् इति ? तथाप्युपलब्धसंबन्धस्य पूर्वानुमानकाले चानुपलब्धलिङ्ग-स्यानुमानं प्रसज्येत। न चान्या गतिरस्ति। रूपेण च स्पर्शानुमाने स्वदृष्टिव्या-कोपः। न ह्ययं रूपस्पर्शयोः संबन्धमुपलभते। अथैकार्थसमवायः संबन्ध इति। सोऽपि स्वदर्शनव्याघातादयुक्त इति। न हि रूपस्पर्शावेकस्मिन्नर्थे परस्य वर्तेते। यत्र रूपं तत्र स्पर्श इति एतदपि नास्ति। न क्वचिद्रूपं स्पर्शो वा परस्पराधाराधेयत्वेन स्यादिति चेत्, परस्पराधाराधेयभावेऽपि न रूपं स्पर्शे न स्पर्शों रूप इति।

एतेन सप्तविधः संबन्ध इति प्रत्युक्तम्। न हि कार्यकारणभावादीनां संबन्धानां रूपस्पर्शयोरन्यतमः संभवति। तस्मात् न रूपेण स्पर्शानुमानं कार्यकारणभावादीनां संबन्धानां रूपस्पर्शयोरन्यतमः संभवति। तस्मात् न रूपेण स्पर्शानुमानं युक्तम्। अतोऽव्यापक-त्वादलक्षणमिति निष्ठितमनुमानम् ॥५ ॥